Sportchilarni ish – qobilyatini tiklantiruvchi vositalar.

0

Sportchilarni ish - qobilyatini tiklantiruvchi vositalar.

Sportchilarni ish – qobilyatini tiklantiruvchi vositalar. Xar qanday jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlaridan keyin sportchilarda charchash xolati yuz beradi. Ana shu charchash xolatidan oldin xolatga qaytish, ya`ni ayrim organlarning funktsional holatini tiklanishi 6-8 sutkadan keyin sodir bo`ladi.  Sportchilar ish qobiliyatini tiklantiruvchi vositalarni asosan 3 guruxga bo`lish mumkin Bular pedagogik, psixologik va mediko-biologik tiklantiruvchi vositalardir. Bu vositalar ichida eng muximi pedagogik tiklantiruvchi vosita xisoblanadi.

Pedagogik tiklantiruvchi vosita sportning kun tartibida (rejimida) va trenirovkani tashqil etish jarayonida o`z aksini topadi:

  • sportchi shug’ullanishi (mikro va makrotsikl) hamda ko`p yillik

tayyorgarlik davrlarida va og’irliklarni to`g’ri tashqil etishda;

  • musobaqa va trenirovka oxirlarida sog’liq xolatini profilaktika

qiladigan faol dam olishlarni tashqil etish jarayonida;

  • mashg’ulotlarni turli xilda amalga oshirishda (monoton emas);
  • sutkalik trenirovkalarni tashqil etishda ertalabki tayyorlovchi, kechkurungisi esa tinchlantiruvchi xarakterga ega bo`lishini ta`minlashda;
  • yuklamalarni tanlashda     individual    qo`llashni       amalga         oshirish

musobaqa va birinchiliklarda to`liq qiymatli razminkalarni amalga oshirishda;

  • to`liq qiymatli tiklanish uchun passiv dam olishni tashqil qilish, samomassajni amalga oshirish, musiqa ostida mashqlar bajarish.

Bu jarayonlarni amalga oshirishda quyidagi omillar katta ahamiyatga egadir:  a) Mashqlar va trenirovkalarni xar xil sharoitlarda amalga oshirish (stadion,

o`rmon,  park,  daryo qirg’og’i boshqalar);

  1. b) Xar xil snaryadlar (ko`kalamzorlashtirish, amartizatsiya beruvchi sun`iy

materiallarni qoplash va  boshqalar).

  1. v) Tashqi muxitni psixikaga ta`sir qiluvchi omillarini xisobga olish (yoritilganlik, rang,  xonalar, musiqa, ionizatsiya, simobli-kvartsli lampalar yordamida polning rangi va boshqalar).

Psixologik tiklantiruvchi vositalar tiklanish jarayonida fiziologik sistemalarni va ish qobiliyatini vujudga kelishini yaxshilaydi. Bunga quyidagilar kiradi:

  • ishontirib uyquni keltirish;
  • avtogen trenirovka va uning modifikatsiyasi: ; – muskulni bushashtirish;
  • maxsus nafas olish mashqlari.
  • komfort turmush tarzi va salbiy ta`sir ko`rsatuvchi vositalarni yo`qotish; – individual xususiyatni xisobga olib xar xil xizmatlarni tashqil etish.

Medik-biologik tiklantiruvchi vositalarga trenirovka va musobaqa davrida ish qobiliyatini tiklovchilar kiradi

  1. Katta kompleksli gigienik tadbirlar (to`liq qiymatli ovqatlanish, vitaminlashtirish,  biologik qiymatini oshirilgan maxsulotlar, xar-xil ovqat aralashmalari, kun tartibi, shaxsiy gigiena va boshqalar).
  2. Xar xil fizioterapiya va balneologik vositalar (elektr,  yorug’lik, issiqlik muolajalari, aero va gidroaeroinizatsiya,  tog’ va  dengiz iqlimlari va boshqalar).
  3. Xap-xil massaj turlari (qo`l, apparat,  kombinasiyalashgan,  o`z – o`zini massaj).
  4. Davolovchi vositalar (kislorod, refleks terapiyalar va boshqalar).
  5. Farmokologik vositalar.

Organizmni tiklanishiga fizikaviy omillar katta ahamiyat kasb etadi (ul`trabinafsha nur,  suv bilan davolash muolajalari).

Medik-biologik tiklantiruvchi vositalar orasida ayniqsa massaj juda katta ahamiyatga ega.

M assaj qo`l (davolash, kosmetik, gigiena va sport) va apparat tipiga bo`linadi. (Vibratsion,  gidrovibratsion,  pnevmovigratsion,  pnevmomassaj,  gidromassaj,  ultrazvuk massaji,  baromassaj va boshqalar) turi massaj qilish turiga bo`linadi, hamda kombinirovkaning (birgalikda) bunda qo`l va apparat massajlari birgalikda qo`llaniladi.

Sportchilarda sutkada 4 marotabalik ovqatlanish amalga oshiriladi.  Musobaqa oldidan 2 kun davomida  trenerovkani kamaytirib,  ko`proq uglevodli ovqat ratsioni amalga oshiriladi.  Nonushta 25 foizni tashqil etadi. Ovqat tarkibida yog’lar miqdori kamaytirilib, selyulozani miqdorini oshiriladi.  Tushlik 35 foizni tashqil etadi.  Uning tarkibida xayvon oqsili miqdori ko`paytirilishi kerak (go`sht) uglevod va yog’lar ham oshiriladi.  Kechki ovqat 25 foizni tashqil etadi.  Uning tarkibida sut maxsulotlarini oshirilishi,  baliq va butkadan iborat bo`lishi kerak.  Asosiy ovqatdan trenerovkagacha  1, 5-2 soat o`tishi lozim (marafon va boshqalarda 3 soat (tezlik va kuch talab qiladigan sport turlarida)).  Bunda qo`y va cho`chqa yog’lari va qovurilgan go`shtlar uzoq xazm bo`ladi (4-5 soat). Qaynatilgan go`sht 3-4 soat, qaynatilgan baliq 2-3 soat.  Trenerovkadan va musobaqalardan keyin ovqatni 30-40 daqiqadan keyin iste`mol qilish kerak.  Sportchilarni ish – qobilyatini tiklantiruvchi vositalar.

 Biologik qiymati oshirilgan maxsulotlar

Ish qobiliyatini oshirishda biologik qiymati oshirilgan maxsulotlarning ahamiyati katta.  Biologik qiymati oshirilgan maxsulotlarga quyidagi 3 gurux moddalar kiradi.

  1. Oqsillar.
  2. Uglevodlar.
  3. Makro va mikroelementlar va vitaminlar.

Oqsilli preperatlarda oqsilning sutkalik dozasi 40-50 g bo`lishi,  uglevodli mineral ichimliklarda uglevodning miqdori 60-80 g dan ortiq bo`lmasligi kerak.  Organizmni tez tiklanishiga,  kun tartibi,  uyqu,  shaxsiy gigienalar ijobiy,  chekish va ichish kabilar sal’biy ta`sir ko`rsatadi.

Mavzular.

manba