Onglilik va faollik tamoyili.

Onglilik va faollik tamoyili.

Onglilik va faollik tamoyili.“Didaktik adabiyotlarda onglilik deganda, o`rganilayotgan temaga oid qonuniyat, ta`rif va faktlarni asosli egallash, xulosa va umumlashlarni chuqur, atroflicha fahmlash, tema yuzasidan bilimlarni izchil va to`g’ri bayon qila olish, bilimlarning ishonch va e`tiqodga aylanishi, o`rgatilgan bilimlardan turmushda mustaqil foydalana bilish kabilar tushuniladi. Onglilik bilimlarni ongli o`zlashtirishga yo`nalgan printsipdir. Bilim malakalarni ongli o`zlashtirish quyidagicha xususiyatlarga ega: ta`limning maqsadi, hayot uchun zarurligini anglash; faktik materiallarni ongli egallash va ularni o`zaro farqlay bilish; bilimlarni o`rganish, mustahkamlash, takrorlash jarayonlarini sezish; tema yuzasidan o`zi erishgan natijalarni baholay bilish. Faollik esa, o`z navbatida bolalarda mustahkamlikni tarbiyalash uchun asos bo`ladi. Bu printsiplar bir-birini to`ldiradigan hodisalar bo`lib, ularning mohiyatini tashqaridan ichkariga va ichkaridan tashqariga yo`nalgan jarayonlar sifatida tasavvur qilingandagina anglash mumkin. Faollik tashqaridan ichkariga yo`nalgan jarayon sifatida tasavvur etilsa, unda bolalarda mustahkamlikni shaxsiy sifat shaklida tarbiyalashni anglaymiz. Agar faollik ichkaridan tashqariga yo`nalgan jarayon sifatida qaralsa, unda insonning ichki intilishlari, emotsiyalari, qiziqishlari mustaqillikni shakllantirish vositasi ekanligini tan olishga to`g’ri keladi…”.

Jismoniy tarbiya jarayoni-bu ikki tomonlama jarayondir. Bir tomondan o`rgatishga intilayotgan o`qituvchi, ikkinchi tomondan o`rganishga xohishi bo`lgan o`quvchi qatnashadi. Tajribalar shuni ko`rsatadiki, agar o`quvchi oldiga qo`yilgan vazifaning mohiyatini tushunib etsa va uning hal etilishiga qiziqsa, o`rgatishning muddati tezlashadi va sifati yaxshilanadi. Uslubiy adabiyotlarda onglilik va faollik alohida mustaqil tamoyillar hisoblanadi. Amaliyotda esa onglilik va faollik jarayoni o`zaro bog’liqdir, ularni bir-biridan ajratish mumkin emas. Sababi shuki o`quvchining faolligisiz onglilikni amalga oshirish mumkin emas, faoliyatning maqsadi esa ongli ravishda tushunib etilgandagina inson faol bo`ladi. Faollashtirish jarayoni deganda o`qituvchi tomonidan shug’ullanuvchilarning intellektual, axloqiy, irodaviy va jismoniy kuchlarini o`rganib, tarbiya sifatini oshirish tushuniladi. Ammo mavjud tabiiy va ma`naviy qonuniyatlarni bilishning o`zi o`quvchilarni ongli va faol qila olmaydi. Bu vazifani o`qituvchi bajarishi kerak. Qulaylik va individuallik tamoyili. Bu tamoiyllar yosh va jinsiy farqlanish bolalarga xos. Bunday tashqari bir xil yoshdagi va jinsdagi bolalar, har xil qobiliyatga ega, shuning uchun o`rgatish va tarbiya jarayonida shu tomonlarni albatta hisobga olish zarur. Bunda qulaylik va individuallik tamoyiliga amal qilinadi. Bu erda so`z, o`qituvchining har bir bola yuragiga yo`l topa olishi, vaqtincha qiyinchiliklarni anglay olishi va uni tuzatishga yo`l topa olishi, ularning qobiliyati va qiziquvchanligini rivojlantirishda hamkorlik qilishi ustida boradi. Ko`nikma va malakalarni shakllantirish yo`llarini shunday tashkil qilish kerakki, ular har doim rivojlanishda bo`lmog’i zarur. Buning uchun o`quvchining harakat tajribasi jismoniy va psixik rivojlanganligi albatta hisobga olib o`tiladi. SHuni ham unutmaslik kerakki, o`qituvchi dars jarayonida faqat alohida yaxshi tayyorgarligi bor yoki faqat qoloq o`quvchilar bilan ishlamaydi, albatta. U sinfdagi barcha o`quvchilar bilan ishonchli muammolarda va bir-birini to`liq tushungan holda ishlamog’i zarur. Xo`sh, buning uchun o`quvchilarning qaysi xususiyatlarini hisobga olish kerak va bularga muvofiq tarzda nimalarga amal qilish kerak? Hammadan oldin bolaning o`qishga va uning natijasiga bo`lgan munosabatini farqlash, o`qishga va uning natijasiga salbiy munosabatda bo`lgan o`quvchilar pedagogning muntazam diqqat markazida bo`lmog’i kerak. Ularga metodik ta`sir etishning xilma-xil usullaridan foydalanishi kerak. O`quv materialini o`zlashtirish va mustahkamlash uchun, mashqlarga bo`lgan ehtiyojda katta farq mavjud. Har bir o`quvchida zaruriy mashqlarning soni va hajmi har xil: alohida shug’ullanuvchilarning o`rgatish tempi har xil. Alohida harakat faoliyatining texnikasini o`zlashtirib olishda o`quvchilarning xususiyatlarini hisobga olib, yordamchi mashqlarning xarakterini va hajmini o`zgartirib berish zarur.

Murakkab mashqlar uchun o`zining aniq maqsadiga ega bo`lgan, bir necha yordamchi mashqlar mavjud. Misol uchun to`pchani uloqtirishni olsak, aniq yordamchi mashqlar uning alohida bosqichlariga taalluqli. Har xil o`quvchilar uloqtirish bosqichlarini turlicha muvaffaqiyatlar bilan o`zlashtirib oladi. Ba`zi birlari yugurib borishda qadamni almashtirishni yaxshi o`zlashtirib olmaydi. Uchinchilari- finalda zo`r berishni bilmaydi. SHuning uchun o`rgatish jarayonida har bir o`quvchiga o`sha bosqichni o`zlashtirib olishga yordam beruvchi yordamchi mashqlar beriladi. SHu o`rinda o`quvchilarning jismoniy va psixik yuklamani ko`tara olish imkoniyatini farqlash ham muhim ahamiyatga ega. Bu holat o`qituvchida har bir o`quvchi uchun o`quv vazifalarining qat`iy diffirentsiyasini ta`minlashga da`vat etadi. Kross tayyorgarligi mashg’ulotlarini o`tish uchun imkon bo`lsa, ikkita bir-biriga teng bo`lgan yugurish yo`lagi tanlanadi. Jismoniy tayyorgarligi past bo`lgan o`quvchilar biroz tekis va burilishi kam bo`lgan yo`lakdan, tayyorgarligi yaxshi bo`lgan o`quvchilar baland, pastlik, burilishlari ko`p bo`lgan yo`laklarda har xil masofaga yuguradilar.

Bizga ma`lumki, ba`zi o`quvchi vazifani o`qituvchi ko`rsatgandan so`ng, boshqasi-o`rtog’i tushuntirgandan so`ng, uchinchisi-kinolavhani namoyon qilgandan so`ng yaxshi tushunadi. Bu o`rgatish usullaridan majburiy foydalanish zarur. O`quvchilarning boshlang’ich natijalariga nisbatan o`sishini baholaydigan o`qituvchilarning tajribasini ijobiy deb hisoblash lozim. Onglilik va faollik tamoyili.

Markazlashtirish tamoyili – texnologik jarayonda o`quvchilar faoliyati modelini loyihalashning bosh elementi sifatida ifodlanadi. Ta`lim jarayoni tuzilmasida asosiy tizimlashtiriluvchi ta`lim mazmuni va o`quvchi faoliyati texnologik jarayon hisoblanib, uning mazmunini o`quvchilarning ijtimoiy tajriba asoslarini o`zlashtirib olishga yo`naltirilgan o`quv faoliyati tashkil etadi. Har bir o`quv fani bo`yicha ta`lim mazmuni umumiy ta`lim maqsadi va vazifalariga muvofiq belgilanadi. Faoliyatli yondoshuv nuqtai nazaridan umumiy o`rta ta`lim mazmunini tashkil etuvchi har bir unsur (element) sub`ekt faoliyatining turlaridan biriga muvofiq kelishi kerak. Sub`ekt faoliyatining turlari, o`z navbatida aniq modellar yig’indisi sifatida umumlashgan faoliyat modellari orqali ifodalanishi zarur. O`quvchilar faoliyati modeli-tizimlashtiriluvchi element bo`lib, o`quvchining yaxlit faoliyati mazmunini aniqlashga xizmat qiladi. Markazlashtirish tamoyili loyihalashni quyidagi tartibda amalga oshirishni talab etadi: faoliyat modellarini maqsadga muvofiq yaratish, shuningdek, ularni o`quvchilar tomonidan o`zlashtirish usullari, vositalarini tanlash (texnologik operatsiyalar), o`quv faoliyatini boshqarish usullari (o`qituvchi faoliyati)ni asoslash.

Ta`lim jarayonini loyihalashda tamoyillar asosiy yondoshuv, faoliyat tuzilmalarini aniqlovchi me`yor hamda muvofiqlashtiruvchi talablar vazifasini bajaradi. Loyihalash tamoyillari nafaqat me`yoriy, balki tavsifiy vazifani ham bajarib, faoliyat mohiyatini ochib beruvchi umumlashma talablar sifatida tavsiflanadi. Ta`lim jarayonini loyihalashda nafaqat har bir tarkibiy qism, balki ular orasidagi aloqalar ham modellashtiriladi. Ta`lim jarayonini loyihalash qonuniyatlari loyihalash tamoyillarining nazariy asoslarini ishlab chiqishga va pedagogik faoliyat amaliyotida qo`llashga zamin tayyorlab beradi. Onglilik va faollik tamoyili.

Muntazamlik tamoyili asosida uchta talab bor, o`quv jarayonini tashkil etishdagi kamchiliklarga, rejasiz ish, manbalarni tasodifiy tanlash kabi tartibsizliklarga qarshi kurashmoq kerak. Sport pedagogi muntazamlik tamoyilini amalga oshirib borib, quyidagilarni hisobga olishi zarur:

  1. O`zlashtirib olinishi zarur bo`lgan materialni sistemalashda qator talablarni saqlashi kerak. O`quv dasturlarida mavjud bo`lgan jismoniy mashqlar bo`limlarda tasniflar asosida belgilab berilgan. Masalan, engil atletikada yugurish, sakrash mashqlari va uloqtirish alohida sanab o`tilgan. Shuning uchun har bir sinfda butun mashqlarni rejalashtirishni shunday tizimga olib kelishi kerakki, jismoniy tarbiya jarayonini didaktik qoidalar asosida tashkil etish imkoni bo`lsin: aniqdan noaniqqa, oddiydan murakkabga, engildan og’irga. Boshqa so`z bilan aytganda, o`quv materiallarining har bir bo`limi bu tizimda pog’onani tashkil etadi, ya`ni avval o`tilganlar keyingi mashq uchun asos bo`ladi. O`quv materialini sistemalashtirish, imkoni boricha ijobiy natijalarga erishish uchun sharoit yaratish kerak.
  2. O`quv jarayonini tashkil etish, mashg’ulotlarning doimiyligini ta`minlash zarur. Ma`lumki, jismoniy mashqlarni bajarish orqali odam vujudida funktsional o`zgarishlar vujudga keladi. 5-7 kundan keyin o`tkazilgan mashqlar natijasida olingan ijobiy natija yo`qotiladi. Buning uchun dars jadvaliga qo`yiladigan jismoniy tarbiya darsining bir-biridan oralig’i 1-2 kundan ortmasligi zarur. Bundan ikkita amaliy maslahat kelib chiqadi: birinchidan darslar hafta davomida eng maqbul oraliqda qo`yilishi kerak. Darslarni ikki kun birin-ketin yoki bir kundan so`ng qo`yish maqsadga muvofiq emas. Ikkinchidan hammasi jismoniy mashqlar bilan ta`minlash uchun o`quvchilarning mustaqil ishlaridan keng foydalanish zarur. Buningsiz qoniqarli natijalarga erishib bo`lmaydi. Masalan, faqat jismoniy tarbiya darsida shug’ullanuvchilarning egiluvchanligini rivojlantirishga intilish foydasiz.
  3. Mashg’ulotni uslubiy jihatdan ta`minlash: yuklama va damni ratsional navbatlashni ko`zda tutadi. Bu ayniqsa, jismoniy sifatlarni tarbiyalashda eng zarur. Bu jarayonda kuch etganicha vazifa va mashg’ulotlarning doimiyligini saqlash kerak. Mashg’ulotlarni noaniq, gohida izchillik bilan o`tkazish vazifani hal etishda qoniqarsiz rivojlanish yo`nalishiga olib kelibgina qolmasdan, shug’ullanuvchilar organizmiga salbiy ta`sir ko`rsatadi.

Refleksivlik tamoyili- sub`ektning o`ziga, shaxsiy faoliyatiga va bilimiga baho berishi, o`zgalarning u haqidagi fikrlari va ular o`rtasidagi hamkorlik faoliyatiga oid munosabatlarni tavsiflaydi. Loyihalash jarayonida o`qituvchiga doimo ta`lim jarayoni, uning aniq va ideal sharoitlari, o`quvchilarning bilishga bo`lgan ehtiyojlari, ularni to`ldirish imkoniyatlari, shixsiy sifat va qobiliyatlari, pedagogik faoliyatini samarali tashkil etish imkoniyatlarini inobatga olish maqsadga muvofiq. Refleksivlik tamoyili yaratiladigan ta`lim jarayonining loyihasini ta`lim jarayoni ishtirokchisi-sub`ektning ehtiyojlari va imkoniyatlarini tahlil qilish asosida uzluksiz tuzatib, to`ldirib berishni talab etadi.

Natijaviylik tamoyili- pedagogik shart-sharoitlarning qulayligi, oz vaqt va kuch sarflash evaziga samarali natijalarga erishishni tavsiflaydi. Natijaviylikijtimoiy tajriba faoliyat modellari mazmuni, texnologik operatsiyalar, ularni o`zlashtirish, boshqarish usullarini tanlash, o`quv faoliyatining muvofiqligi, ta`lim tarbiya vositalari, texnologik jarayonda sub`ektning qisqa vaqt va kuch sarflanish vositasida belgilangan maqsadga erishishni nazarda tutishi lozim. Ko`p omillilik tamoyili. Har bir ta`lim jarayoni bir qator ob`ektiv va sub`ektiv omillar ta`sirida amalga oshadi. Ular sirasiga o`qituvchi va o`quvchilarning ijtimoiy-iqtisodiy hayot sharoitlari, ta`lim muassasalari atrofdagi ijtimoiy ishlab chiqarish va tabiiy iqlim muhiti, o`quv muassassining o`quv-moddiy bazasi, o`qituvchilarning kasbiy malaka darajasi, ta`lim muassasi yoki ma`lum sinfdagi ma`naviy-psixologik muhit, o`quvchilarning o`quv imkoniyatlari, sinfning intellektual salohiyati, jamoaning shaxslararo munosabatlari kiradi. Ta`lim jarayonini loyihalashda o`qituvchi ana shu omillarni hisobga olishi zarur.

O`quvchi shaxsini ta`lim jarayoniga moslashtirish tamoyili. Bola maktab ostonasiga qadam qo`yganidan boshlab uning faoliyat ko`lami (o`z-o`ziga xizmat, mehnat, dam olish tarzida) kengayadi. Bu kabi faoliyat ko`nikmalarini egallashi natijasida ijtimoiy tajribaga ega bo`lib boradi. SHuning uchun ta`lim jarayonining samarali bo`lishi, uni loyihalashda ta`lim mazmuni va boshqa faoliyat modellari hisobga olinishi, ularni o`quvchilar kundalik hayot faoliyatida egallab borishi ta`minlanishi zarur. Ayni vaqtda umumiy ta`lim muassasalarida shaxsni rivojlantirish va uni ijtimoiy hayotga moslashtirish muayyan qonuniyatlarga muvofiq psixolog va sotsiologlarning ishtiroklari (psixo-pedagogik tashxis xulosasi) asosida amalga oshiriladi.

Odatda faoliyatga ta`rif berilganda, u birinchidan anglashilgan maqsad bilan boshqarilishi, ikkinchidan psixik va jismoniy faollikdan iborat ekanligi ta`kidlab o`tiladi. Lekin ushbu belgilarni faoliyat ta`rifini mukammal ochib berish uchun yetarli deb bo`lmaydi. Inson faolligida anglangan maqsad mavjudligi to`g’risida mulohaza yuritish uchun har xil xususiyatli bir qancha omillarga murojaat qilishga to`g’ri keladi. Faoliyatning motivlari, ro`yobga chiqarish vositalari, axborot tanlash va uni qayta ishlash anglangan yoki anglanmagan, ba`zan anglanganlik noto`kis, hatto u noto`g’ri bo`lishi mumkin. Jumladan:

  1. maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o`yin faoliyatiga nisbatan ehtiyojini

goho anglaydi, xolos;

  1. boshlang’ich sinf o`quvchisi o`quv motivlarini hamisha ham yetarli darajada anglab yetmaydi;
  2. o`smir ham xulq motivlarini noto`kis yoki noto`g’ri anglashi mumkin;
  3. hatto voyaga yetgan o`smir ham ba`zan xulq motivini noo`rin haspo`shlashga intiladi.

Bundan tashqari, hatto faoliyatni amalga oshirishni rejalashtirish, uni ro`yobga chiqarish uchun qaror qabul qilish, natijani taxminlash, xulosa chiqarish ham anglanganlik kafolatiga ega emasdir. Chunki faoliyatni ruyobga chiqaruvchi harakatning aksariyati ong orqali boshqarilmaydi, jumladan, velosiped uchish, kuy chalish, kitob o`qish, telefon qilish odatiy hodisadir. SHuni uqtirish lozimki, faolyatning jabhalarini ongda aks etish darajasi va mukammalligi uning anglanganligi ko`rsatkichi mezoni hisoblanadi. Lekin faoliyatning anglanganligi darajasi keng ko`lamli bo`lishiga qaramay maqsadni ko`zlash (anglash) uning ustuvor belgisi vazifasini o`ynayveradi. Faoliyatda maqsadni anglash ishtirok etmasa, unda u ixtiyorsiz hatti-harakatga aylanib qoladi va bunday holat ko`pincha hissiyot bilan boshqariladi. Shu o`rinda shuni ta`kidlab o`tish joizki, hatti-harakat ixtiyorsizligi uning anglanmaganligini bildirmaydi, biroq aksincha bunda inson motivining shaxsiy tomoni anglangan bo`ladi, uning ijtimoiy mazmuni esa qamrab olinmaydi.

Ta`lim jarayonida tabiiy rivojlanish va ijtimoiylashuv tamoyili. Tabiiy jarayonlar mohiyatini bilish ta`lim jarayonini samarali, o`quvchilarning yosh xususiyatlari, senzitiv rivojlanish davrlari, rivojlanishning keyingi bosqichiga o`tish imkoniyatlarini hisobga olgan holda tashkil etish imkonini beradi. Tamoyilning mazmuni ta`limni ijtimoiylashtirish, o`quvchilar tomonidan ijtimoiy tajribaning individual qonuniyatlar asosida o`zlashtirilishi bilan izohlanadi. Onglilik va faollik tamoyili.

O`qituvchi faoliyatini tashkil etishda e`tibor birinchi navbatda faoliyat usullari va jarayonlarining o`zaro muvofiq bo`lishiga qaratiladi. Bu holat me`yoriy talab sifatida qabul qilinadi. Shaxsga yo`naltirilgan ta`lim o`quvchiga o`quv materialining mazmunini, vazifa yoki topshiriqlarini, faoliyat usullari hamda uslublarini tanlash imtiyozini beradi. Tanlash imkoniyati o`quvchini qaror qabul qilish, mustaqil izlanish va javobgarlikni his qilishga undaydi. Shu bois o`quv faoliyatining muqobil modellarini ishlab chiqish va ularni o`quvchiga taklif etish maqsadga muvofiq. Onglilik va faollik tamoyili.

Ijtimoiy-iqtisodiy ta`limotni loyihalash tamoyili- iqtisodiy maqsadga muvofiqlikni ta`minlashni anglatadi. Ta`lim jarayonini ijtimoiy – iqtisodiy loyihalash ta`lim menedjerining vazifasidir. Barcha ta`lim muassasalari faoliyatini loyihalashda ta`lim jarayoni ishtirokchilari, jamiyat hamda davlat (ijtimoiy byurtma)ning ehtiyoj va imkoniyatlarini hisobga olish ularni to`ldirishi zarur. Puxtalik va yuksaltirish tamoyili. O`quvchi mashqni qayta bajarishida, yaxshi natija ko`rsatish qobiliyatini mustahkam o`zlashtirib olingan mashqlar deb tushunmoq zarur. Oddiy va murakkab mashqlarni bajarishda shunga erishmoq kerak. Masalan, oldinga, bu vaqtda ko`krakni tizzaga tekkizishga intilib, ham miqdoriy, ham sifatiy tomonlarga e`tibor berish kerak: oyoqlarni tizzadan bukmasdan, qomatni to`g’ri saqlashda, mustahkam o`zlashtirib olingan balandga sakrashni bajarishda, balandroqqa sakrashga intilish zarur. Jismoniy mashqlarni mustahkamroq o`zlashtirib olish uchun mashqlar miqdorini yetarli darajada qaytarishni ta`minlash zarur. Puxtalik va yuksaltirish printsipi amalga oshirish, shug’ullanuvchilarga nisbatan talabni oshirishni ham ko`zda tutadi. Talabchanlikni oshirish ular oldiga yangidan-yangi vazifalarni qo`yish bilan amalga oshiriladi. Bu, ayniqsa, yaxshi o`zlashtiruvchi o`quvchilar uchun taalluqlidir. Ammo bu darajadagi shug’ullanuvchilar uchun ham katta sondagi mashqlarni qayta bajarish majburiydir. Aks holda o`rganiladigan materialni mustahkamlash mumkin emas.

Amaliyotda talabchanlikni oshirishning ikkita usulidan foydalaniladi: to`g’ri chiziqli va pog’onasimon. Birinchisi, har bir mashg’ulotda yangi vazifalarning qo`yilishini ko`zda tutadi. Bundan tashqari o`rgatishning boshlang’ich davrida yoki keksalik va boshqa sabablardan so`ng foydalaniladi. Bir qancha muddat davomida talabni amalga oshiruvchi pog’onasimon usuldan foydalaniladi. Uning mohiyati shug’ullanuvchilarga bir necha mashg’ulotlar davomida aniq talablar qo`yilishidan iborat. Yangi vazifalar, shug’ullanuvchilarga avvalgi qo`yiladigan vazifalar bo`yicha ko`nikma hosil bo`lgandagina qo`yiladi. Onglilik va faollik tamoyili.

Mavzular.

manba

 

 

Fikr bildirish