Muntazam jismoniy tarbiya bilan shug’ullanish jarayonida nerv tizimining xususiyatlari.

Muntazam jismoniy tarbiya bilan shug’ullanish jarayonida nerv tizimining xususiyatlari

Muntazam jismoniy tarbiya bilan shug’ullanish jarayonida nerv tizimining xususiyatlari. Rivojlanishning takomillashib borishi va markaziy nerv sistemasining yuqori qismlari mukammallashishi tufayli bosh miya po`stloq qismining turli–tuman somatik va vegetativ boshqarish funktsiyasi organizmda ko`zga ko`rinib boradi.

Trenirovka va haroratning boshlang’ich davrlarida ekstroretseptsiya asosiy ahamiyat kasb etadi. Harakat faoliyatining va malakalarni avtomatlashib borishi natijasida kam natijali va etarli bo`lmagan iqtisodiy ko`p tarmoqli tuzilmalar aniq funktsiyalarni bajarishga moslashib boradi. Natijada organizmda sodir bo`layotgan har xil erkin harakatlarga nisbatan bosh miya po`stlog’ida tegishli programma sodir bo`ladi. Bu faoliyatni bosh miyadagi piramidal sistema segmentar apparat ishtirokida vujudga keltiradi. Keyin erkin  harakatlar stereotip harakatga aylanib avtomatlashadi. Bularni boshqarish piramidal sistemadan ekstrapiramidal sistemaga o`tadi. Bu jarayon birdaniga sodir bo`lmasdan, malaka hosil bo`lishi uchun ko`p vaqt talab etiladi.

Doimiy ravishda sport mashg’ulotlari bilan  shug’ullanib borish asab sistemasi funktsiyasining takomillashib borishiga asos bo`ladi. Bu bevosita ko`p miqdorda katta miqdordagi afferent nerv impulslarining ichki muhitga kelishi bilan bog’liq. Bular ta’sirida o`ng vaqtinchalik bog’lanishlar sodir bo`lib, asta-sekinlik bilan avtomatizm vujudga keladi, trenirovka qilganlik oshib boradi, funktsiyalar boshqaruvi mukammallashadi. O`smirlik davrida bevosita nerv va gumoral sistemalar boshqariluvi murakkablasha boradi. Trenirovka qilganlik darajasiga muvofiq organizmning funktsional imkoniyatlari oshadi va sportchi faoliyatida harakatlar mos va aniqlashib boradi. Muntazam jismoniy tarbiya bilan shug’ullanish jarayonida nerv tizimining xususiyatlari.

Vegetativ nerv sistemasi bolalik va o`smirlik davrida tez o`zgaruvchan bo`ladi. Bu yoshda simpatik va parasimpatik nerv sistemalarida qo`zg’aluvchanlik past darajada bo`ladi. Yaxshi tayyorgarlik ko`rgan sportchilarda yurak qon-tomir, nafas olish organlarini o`zgaruvchanligi kam ko`zga ko`rinadigan holatda bo`lib, buni maxsus funktsional sinalmalar orqali aniqlash mumkin (Ashner, klinostatik va boshqalar). Sistemali ravishda yosh sportchilarni shug’ullanishi natijasida parasimpatik sistemani nisbatan kuchayib borishi kuzatiladi, bu qon bosimni kamayishida, pulsni qisqarish va kuchayishida, nafas olishni kamayishi va chuqurlashishida o`z aksini topadi. Sistemali ravishda sport bilan shug’ullanish harakatni mukammallashuviga va bu esa bevosita asab sistemasiga bog’liq ekanligi bilan izohlanadi. Muntazam jismoniy tarbiya bilan shug’ullanish jarayonida nerv tizimining xususiyatlari.

Trenirovka jarayonini sistemali ravishda amalga oshirish natijasida analizatorlarni tashqi muhitni nafis ta’sirlarini, gavda qismlarini fazodagi holatlari va boshqalarni sezishga moslashtiradi. Trenirovkani birinchi yili ayrim sportchilarda nerv sistemasining qo`zg’algan holatda bo`lishi kuzatiladi. Bu vegetativ nerv sistemasini qo`zg’alish tufayli turg’un bo`lmaganligi bilan bog’liq. Keyinchalik sistemali trenirovka qilish natijasida ko`pchilik shunday bolalarda somatik va vegetativ nerv sistemalarida ijobiy o`zgarishlar sodir bo`ladi. Hamma shikoyatlar (bosh og’rig’i, uyquni buzilishi, ishtahani yomonlashuvi va boshqalar  yo`qoladi va vegetativ nerv sistemasida qo`zg’alish va tormozlanishni normallashuvi vujudga keladi. Muntazam jismoniy tarbiya bilan shug’ullanish jarayonida nerv tizimining xususiyatlari.

Hamma organlar tizimi sistemali ravishda muskul faoliyatida katta yuklama avvalo tayanch-harakat apparatiga tushadi. SHuning uchun ham ijobiy va ijobiy bo`lmagan sport mashg’ulotlari bilan shug’ullanish tayanch-harakat apparatida o`z aksini topadi. Jismoniy mashqning pedagogik ahamiyati shundan iboratki, tayanchharakat apparatida qon aylanishni kuchayishi bosh miyani qon bilan ta’minlanishini yaxshilaydi, ovqat  hazm qilishni aktivlashishi tayanch-harakat va bosh miyadan qonning qochishiga sabab bo`ladi. Bundan shunday xulosa qilish mumkinki, normal jismoniy trenirovka qilish bosh miyada qon aylanishni yaxshilaydi, teskari holatda haddan tashqarii yuqori darajadagi trenirovka bu har ikki organlar sistemasiga salbiy ta’sir ko`rsatadi.

Jismoniy mashqlar, sport mashg’ulotlari bilan shug’ullanish naysimon suyaklarni o`sishida ularni chegaralarini bekilishiga ta’sir ko`rsatadi. Jumladan, elka suyagining o`sish doirasi 13-14 yoshgacha, bilak bo`g’imida 15-17 yoshda va tizza bo`g’imida 20 yoshda bekiladi. Ayrim qo`l suyaklarida 25 yoshda ham epifizar chegara ko`rinib turadi. Shuning uchun ham jismoniy mashqlar ta’sirida qo`l-oyoq suyaklarini o`sishi nazariy jihatdan uzoq davom etadi. Suyak zonalarini bekilishini bilish jarohat davrida katta ahamiyatga egadir.

12-20 yoshlarda tizza bo`g’imida jarohat olish (urib olish) katta boldir suyagining apifizar qismida shamollashni vujudga keltirsa, shunday zarba 20-40 yoshlarda sodir bo`lsa, tizza qopqog’ini sinib ketishiga, 40-60 yoshlardagisi esa menisklarni va tizza bo`g’im bog’lamlarini uzilib ketishiga olib keladi.

Hozirgacha odam organizmining bo`yini jismoniy mashqlar ta’sirida oshishini tasdiqlanmagan, ammo metodik jihatdan to`g’ri tashkillangan jismoniy mashg’ulotlar ayrim makromorfologik va funktsional belgilarga ta’sir ko`rsatadi hamda organizmni garmonik rivojlanishini umumiy holatda vujudga keltiradi. Organizmda mavjud bo`lgan asimmetriya sport mahoratini oshirishda foydalaniladi. Mavjud odamlarning 3/4 qismida chap oyoq o`ng oyoqqa nisbatan 0,8 sm.ga uzunroq.

Antropometrik tekshirishlar shuni ko`rsatmoqdaki, yuqoridan sakrovchilarda oyoqlari uzun bo`lib, richag vazifasini bajaradi va irg’itishga yordam beradi. Futbolchilarda esa, teskarisi bo`lib qisqa oyoqlarda to`pga ishlov berish, yaxshi hisoblanadi va har xil aldanma harakatlarni qilishga imkoniyat yaratadi. Ammo futbolchilarda «O» shakldagi «X» shakldagi oyoqlar nisbatan bir oz ko`proq uchrab, buni asosida ichki bog’lam va medikal meniskni jarohatlanishi yotadi. Ko`pchilik odamlarda o`ng qo`l chap qo`lga nisbatan 1 sm uzun va og’irroqdir. SHuning uchun o`ng elka chap elkadan biroz past bo`ladi. Bu qilichbozlarda yanada chuqurlashadi. Buning oldini olish uchun sportni shu turi bilan shug’ullanadigan bolalarda to`g’rilovchi mashqlarni olib borishga to`g’ri keladi.

Jismoniy mashqlar ta’sirida muskullar hajmi oshadi. Bu asosan har bir muskul tolasini yo`g’onlashishi va mustahkamlanishi hisobiga sodir bo`ladi. Bunda shu narsa ma’lumki muskul tolalari soni ko`paymaydi, balkim tug’ilganda qancha bo`lsa, shu holatda saqlanadi. Astenik tipdagi gavda tuzilishli sportchiga nisbatan atletik tipdagi gavda tuzilishi sportchida muskul massasi ko`proq oshib boradi. Katta yuklama berilgan muskul ko`proq qon bilan ta’minlanadi.

14-15 yoshlarda muskul-pay va boylamlar apparati eng yuqori darajaga etadi va muskulning eng yuqori og’irlik darajasi vujudga keladi. Shu bilan birgalikda muskul tolasini diametri va qalinligi ham o`zgaradi. 14-15 yoshli bolalarda muskul katta kishilarnikiday bo`lib qoladi va ular o`rtasida deyarli farq bo`lmaydi. Shu tufayli muskulni kuchi va uzoq ishlarni bajara olish ko`rsatkichlari ham oshadi.

Kislorodni  etishmasligi muskul massasini oshishiga sabab bo`ladi, jumladan statik ishlarni bajarish (masalan, uzoq vaqt yukni ko`tarib turish) muskul massasini oshishiga sabab bo`ladi, ammo bunday gipertrofiya (massani oshishi) elestik bo`lmaydi va sportda harakat faoliyatini bajarishda natijasi kam bo`ladi. Og’ir atletikachilarning kam miqdordagi trenirovka davridagi og’ir yuklamali harakatlari engil atletikachilarni mashg’ulot paytidagi tezkor shug’ullanishlariga nisbatan ko`proq muskul massasini oshishiga sabab bo`ladi.

Jismoniy mashqlarda qanchalik ko`proq yuklanish berilsa, muskul gipertrofiyasi shunchalik kuchli bo`ladi, bordi-yu maksimal kuchlanishli mashqlarning 1/5 qism miqdorida kuchlanish bilan bajarilgan kun davomidagi mashg’ulotlar davrida uning hajmi sezilarli ravishda kamayishi aniqlangan.

Jismoniy mashqlar ta’sirida bo`g’imlar mustahkamlanada, harakati yaxshilanadi, bo`g’im tog’aylari elastik bo`ladi, bo`g’im bog’lamlar kapsulasi tonusi oshadi.

Umurtqa pog’onasi orqa miya uchun himoya va gavda uchun tayanch vazifani bajaradi. Bundan tashqari umurtqa  suyaklari eritrotsitlar ishlab chiqadi va kaltsiy, fosforni o`zida zahirada saqlaydi. Umurtqa pog’onasi qismlari harakatchanligi bilan bir-biridan farq qiladi. Bo`yin qismi harakatchan, buralish va aylanishga mos bo`lsa, ko`krak qismi esa kam harakatchanligi bilan farq qiladi.

Bel qismi bo`lish va to`g’rilashga moslashgan umurtqa pog’onasining elastiklilik va amortizatorlik funktsiyasi tog’ay disk S-shaklida tuzilganligi bilan bog’liq. 10 yoshgacha bo`lgan bolalarda umurtqa pog’onasining fiziologik egriliklari yaxshi rivojlanmagan bo`ladi. Bolalarni yoshi ulg’aygan sari undagi egriliklar mukammallashib boradi. Bunda ko`krak qismi kifoz egriligi og’ir atletika bilan shug’ullanuvchi sportchilarda yaxshi rivojlanadi.

Gimnastikachilarda  bir tomonlama mashqlar bilan shug’ullanish bukrilikka olib keladi. Bunday holat bokschilarda ham kuzatiladi. Bu holatni vujudga kelishi 14-18 yoshli shu sport turlari bilan shug’ullanuvchi bolalarda ko`proq sharoit yaratiladi. Bir tomonlama mashq bilan shug’ullanish xatto skoliozin paydo bo`lishiga olib keladi. Shuning uchun yosh sportchilarda tayanch-harakat organlarini to`g’ri o`sishida va qomatni to`g’ri shakllanishida har tomonlama mashqlar, jumladan to`g’rilovchi turlaridan keng foydalanishga to`g’ri keladi, bu esa ularning sog’lom o`sishlariga imkoniyat yaratadi.

Mavzular.

manba

 

Fikr bildirish