Badiiy obraz san’atning bosh xususiyati.

Badiiy obraz san’atning bosh xususiyati.

Badiiy obraz san’atning bosh xususiyati. San’at voqelikni badiiy obraz (qiyofa) yordamida aks ettiradi. San’at va badiiy obraz tushunchalari bir-birini to‘ldiradi, boyitadi, izohlaydi. San’at badiiy obraz vositasida to‘la namoyon bo‘ladi. Badiiy obraz san’atning muhim «katakchasi» ki, uningsiz san’at amal qilmaydi, badiiy obraz san’atning bosh xususiyatini belgilaydi. Shu bois badiiy obraz san’at tabiatini ochib berishda asosiy bosqichdir.

San’at siri ko‘p jihatlardan badiiy obraz siri bilan chambarchas bog‘liqdir. Qadimgi davrlardan boshlab badiiy obraz sirini anglashga intilib kelinmoqda. Obraz tushunchasi bilish nazariyasining tarkibiy qismidir. «Obraz» deb inson ongida narsa va hodisalarning aks etishi tushuniladi. Inson o‘zining sezgisi, idroki, tasavvuri, tushunchasi va shu kabilar orqali tashqi dunyoni obraz shaklida anglaydi. Badiiy obraz manbai «jonli hayotdir». Badiiy qiyofa voqelikni qayta anglash bo‘lib, estetik tushunchalar sirasiga kiradi. Badiiy obraz xususiyatlarini inson bilishi jarayoni umumiy qonuniyatlaridan ajratib mushohada etishi mumkin emas. Badiiy qiyofa bilishning bir turidir. Bilish qonuniyatlari san’atda o‘ziga xos ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi, badiiy qiyofa esa jonli mushohada va mavhum tafakkur belgilariga ega bo‘lsa-da, uni ham, buni ham anglatmaydi.

Badiiy obraz – hayot kabi murakkab, sermazmun. San’atda hayotning hamma murakkabliklari, qirralari, munosabatlar majmui badiiy obrazda umumlashtiriladi, unda tashqi (ob’ektiv) va ichki (sub’ektiv) tomonlar mavjuddir. San’atkorning his-tuyg‘ulari, kechinmalari, rejalari manbai bo‘lgan voqea-hodisalar, turli vaziyatlar, to‘qnashuvlar badiiy obrazning tashqi (ob’ektiv) tomonidir. Badiiy qiyofa tashqi dunyoni inson ehtiyojlariga mutanosiblikda aks ettiradi, ya’ni hayotni estetik qadriyat sifatida ifodalaydi. Badiiy obrazning ichki (sub’ektiv) tomoni san’atkorning his- tuyg‘ulari, mo‘ljallari, baholashlari, kechinmalari, o‘y-xayollari, orzu- umidlaridir. Tashqi dunyo taassurotlaridan san’atkor-ijodkor ongida hosil bo‘lgan bularning barchasi san’atkorning ichki dunyosini tashkil etib, u yaratgan badiiy obrazlarda o‘z ifodasini topadi.

San’atda yakka shaxs tuyg‘usi san’atkor – ijodkor faoliyatiga xos tarzda u yaratayotgan badiiy qiyofalar mazmuniga singib ketadi. San’atkor kechinmalari  bilan to‘yintirilgan badiiy obrazga hech narsa teng kelmaydi. Shu bois san’atkorlar bosh qahramonlarini «men – o‘zim» deb ta’riflaydilar. Badiiy ijod hamma vaqt yakkash kechinmalar, his-tuyg‘ular bilan sug‘orilgan bo‘ladi. San’atda «shaxsiylik» badiiy obraz yaratilishining zarur shartidir. Masalan, san’atning yangi turi bo‘lgan badiiy suratkashlikni olib ko‘raylik, qanday holatda surat (foto) badiiy darajaga ko‘tariladi? Bunda texnik aks bilan san’at asarini qanday ajrata olish mumkin? Suratni yaratayotgan odamning aks ettirayotgan ob’ektga bo‘lgan shaxsiy munosabati maxsus masofa, uslubi, mavzu nazariyasi, nur-soya mutanosibligi orqali ifoda etilsagina o‘sha surat san’at asari bo‘la oladi.

Estetika nazariyasida badiiy obraz yaratishning ichki (sub’ektiv) tomoni «san’atkor ijodiy yakkaxonligi yoki yakkashligi» (individualligi) degan tushuncha bilan izohlanadi. Ijodda yakkaxonlik (yakkashlik) murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, u voqea- hodisalarni tanlashda, uni baholashda, aniq bo‘lak va qismlarini ajratishda tur va uslub maylida, birinchi navbatda, san’atkorning voqelik haqidagi tasavvurlarida namoyon bo‘ladi. Ijod usuli, rango – ranglik xususiyati, mavzu tanlashi kabi qolgan barcha tomonlari san’atkor dunyoqarashini ifodalashga bo‘ysundirilgan bo‘ladi. Badiiy obraz san’atning bosh xususiyati.

Badiiy obraz ichki va tashqi tomonlarining bog‘liqligi sahna san’atida o‘ziga xos ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Ijodkor yakkashligi bu yerda alohida obrazlar talqinida, asarning uslub tizimida va hatto san’at turi yechimlarida o‘ziga xos ifodalanadi. Masalan, falsafa fanlari doktori, professor Erkin Umarov “Estetika” kitobida to‘g‘ri ta’kidlab o‘tganidek, o‘zbek sahna san’atining atoqli namoyondalaridan bo‘lmish Mannon Uyg‘ur, Yetim Bobojon, Toshxo‘ja Xo‘jaev, Olim Xo‘jaev, Razzoq Hamroev, Hamza Umarov

Bahodir Yo‘ldoshev kabi ijodkorlar sahnalashtirgan «Alisher Navoiy», «Jaloliddin Manguberdi», «Otello», «Gamlet», «Qirol Lir», «Mirzo Ulug‘bek», «Toshbolta oshiq» asarlarida mualliflar uslubi va janrini saqlash bilan birga barcha sahnalashtiruvchi rejissyorlar har birining irodasi, uslub va tur mayli, san’atkor shaxsi xususiyatlari aks ettirilgan.

Sahna asarlarida badiiy obraz aktyor ijrosi orqali namoyon bo‘ladi, aktyor yaratgan obraz dramaturgni ilhomlantirgan hayotiy hodisa ifodasi bo‘lishi bilan birga aktyor ijodiy mevasi hamdir.

Mavzular.

manba

Fikr bildirish