Antropogenez jarayonlari

Antropogenez jarayonlari

Antropogenez jarayonlari. Hozirgi kunda ibtidoiy jamoa tuzumining turli bahslarga sabab bulayotgan muammolaridan biriantropognez-odamning paydo bo’lishi va rivojlanishidir. Fan insoniyat hayvonat olishdan ajralib chiqqandegan fikrni ilgari suradi. Insonning paydo bo’lishi millionlab yillar davom etgan rivojlanish jarayonining natijasidir.

O’rta tosh davrida, birinchi navbatda mehnat jarayonida inson tafakkurining rivojlanishi natijasida neandertal qiyofasidagi odamlar hozirgi qiyofadagi odamlarga aylana boshladilar. Ular jismoniy jixatdan kamol topib, hozirgi qiyofadagi kishilar vujudga keldi va shu bilan antropogenez jarayoni tugadi (kroman’on ko’rinishidagi odamlar). Odamning paydo bo’lishi yerdagi eng buyuk hodisalardan biri bo’lib, u dastlab toshdan oddiy to’qmoq yasagan bo’lsa, uzluksiz mehnat, intilish natijasida yuksak madaniyat yaratish darajasiga yetib keldi.
Dunyo tarixida ibtidoiy tasviriy san’at, xususan, g’orlarning devorlariga turli tasvirlar chizish so’nggi paleolit davriga oiddir. O’rta Osiyoda g’orlar, ungurlar va qoyatoshlarga ishlangan rasmlar mezolit davrida paydo bo’ladi.

O’zbekistondagi qoyatosh rasmlarining eng nodir namunalari Zarautsoy, Sarmishsoy, Birinsoy, Ko’ksaroy, Takatosh, Teraklisoy kabilar bo’lib, ular yuzdan ziyoddir. Bu yerdagi qoyatoshlarda O’zbekistonning qadimgi va hozirgi hayvonot olami vakillarining rasmlarini kuzatish mumkin. Ulardan ibtidoiy buqalar, sherlar va yo’lbarslar, qoplon, tulki va bo’rilar, bug’u va jayron kabilardir.

Eng qadimgi rasmlar Zarautsoy (Surxondaryo) bo’lib, bu rasmlar mezolit-neolit, ya’ni, mil.avv. VIII-IV ming yilliklarga oiddir. Qoyatosh rasmlari orqali o’sha davr odamlarining ov, mehnat va jangovar qurollarini bilib olishimiz mumkin. Qoyatosh rasmlar qadimgi avlodlarimizning g’oyaviy qarashlari va diniy e’tiqodlarini o’rganishda ham muhim ahamiyatga ega.

Ko’pchilik tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda bronzaning vatani Kichik Osiyo va Mesopotamiya bo’lgan. Mil. avv. III ming yillikka kelib O’rta Osiyo xududlarida ham bronza qurollar keng tarqaladi. O’zbekiston xududlarida bronza davri yodgorliklari ko’plab uchraydi.
Ulardan eng yiriklari Tazabog’eb. Zamonbobo, Sopollitepa, Jarqo’tan, Churs, Amirabod yodgorliklaridir. Bronza davrida kishilik jamiyati madaniy tarakkiyotida katta-katta o’zgarishlar sodir bo’ladi. Aholi xo’jalik yuritishning muayyan ko’inishlariga, ya’ni vohalarda, ko’llar, daryolar va soylar bo’ylarida dehqonchilikka, dasht va tog’oldi xududlarida chorvachilikka (mehnatning dastlabki yirik taqsimoti) o’tib oldi.
Bu davrga kelib O’rta Osiyoning ijtimoiy tuzumida ham o’zgarish jarayonlari bo’lib o’tdi. Urug’chilik tuzumi bronza davrida ham davom etgan bulsada, ona urug’ining mavqeyi yo’qolib bordi. Metall eritish va xujalikning rivojlanishi jatijasida jamiyatda erkaklar mehnat va mavqeyi birinchi darajali ahamiyatga eg’a bo’lib bordi.

Antropogenez jarayonlari. Ishlab chiqarishda hukmronlik qilish erkaklar qo’liga o’tadi va ona urug’i tuzumi o’rnini ota urug’i (patriarxat) tuzumi egallaydi dastlab mulkiy tabaqalanish, keyin esa ijtimoiy talabaqalanish natijasida urug’chilik tuzumi harobalarida sinfiy jamiyat paydo bo’ladi.

Qoraqalpog’iston xududida bronza davrining eng yirik yodgorligi bu Tazabog’eb madaniyati deb nomlangan yodgorlikdir. Tazabog’eb madaniyati mil. avv. 2 ming yillikning o’rtalariga oid bo’lib u Qoraqalpog’istonning sug’orma dehqonchilik rivojlangan.
Bronza davrining oxirida yerni sug’orib ekish yanada rivojlandi. Qoraqalpog’istonning janubida hozirgi Turtkul tumani xududida Amirobod deb nomlangan yodgorlik qoldiqlari topilgan. Bu yerdan tarixchi-arxeologlar uzunligi bir kilometrga yetadigan sug’orish kanallari izlarini topganlar.

Mavzular.

manba

Fikr bildirish